Cicadegeluiden zijn voor veel mensen onlosmakelijk verbonden met warme zomerdagen in het zuiden van Europa. Je ligt op het strand, de zon brandt op je huid en ergens in de bomen gonst en tsjirpt het zonder ophouden. Dat geluid komt van cicaden, kleine insecten die een van de luidste geluiden van alle insecten ter wereld kunnen produceren. Toch weet maar weinig mensen precies hoe dat geluid ontstaat, waarom ze het maken en wat er achter dat constante zomergezang schuilgaat.
Hoe cicaden hun geluid maken
Het geluid van een cicade klinkt misschien als een soort zoemend of tsjirpend getril, maar de manier waarop het ontstaat is totaal anders dan je zou verwachten. Cicaden maken geen geluid met hun poten of vleugels, zoals krekels dat doen. Ze hebben aan de zijkant van hun achterlijf speciale organen die tymbalen worden genoemd. Dat zijn kleine, stijve membraantjes die razendnel naar binnen en naar buiten bewegen, vergelijkbaar met het indrukken van een blikje. Die trillingen samen zorgen voor het karakteristieke, aanhoudende geluid. Mannetjes hebben bovendien holle lichaamsholten die als een klankkast werken, waardoor het geluid enorm wordt versterkt. Sommige soorten halen hiermee een geluidssterkte van meer dan 100 decibel, wat vergelijkbaar is met een kettingzaag op korte afstand.
Waarom alleen mannetjes zingen
Vrijwel alle cicadegeluiden worden gemaakt door mannetjes. Vrouwtjes zijn in de meeste soorten stom, of produceren slechts een heel zacht geluid. De reden dat mannetjes zo luid zingen, is simpel: ze lokken hiermee vrouwtjes aan. Het geluid is een soort roep die aangeeft waar het mannetje zich bevindt en hoe fit het is. Vrouwtjes reageren soms met een zacht tiksignaal dat voor mensen vrijwel onhoorbaar is, waarna een mannetje de vrouw opzoekt. Naast het aantrekken van een partner dienen de geluiden ook een ander doel. Grote groepen cicaden die samen zingen, kunnen roofdieren verdoven of afschrikken door de enorme hoeveelheid lawaai. Vogels en andere dieren worden soms simpelweg overweldigd en geven het zoeken naar een maaltijd op.
Cicadegeluiden in de natuur en het dagelijks leven
Wie ooit in Zuid-Frankrijk, Spanje, Griekenland of de landen rond de Middellandse Zee is geweest, herkent het zomerse geluidstapijt direct. Het gebrom en getsjirp vult complete bossen en olijfgaarden van de vroege ochtend tot het invallen van de avond. De intensiteit van het zingen hangt nauw samen met de temperatuur: hoe warmer het is, hoe actiever de cicaden worden. Bij een koele dag of in de avonduren verstommen ze grotendeels. In Nederland en België hoor je geen wilde cicaden, omdat het klimaat daar te wisselvallig is voor de meeste soorten. Toch zijn er vogelsoorten die een vergelijkbaar geluid maken. De krekelzanger, een zeldzame zangvogel die in vochtige bossen leeft, zingt een zoemend, cicadeachtig lied dat wandelaars wel eens verrast. Dat laat zien hoe kenmerkend het geluid van cicaden is: andere dieren worden er zelfs mee vergeleken.
Wat cicadegeluiden ons vertellen over de natuur
Wetenschappers gebruiken de zang van cicaden als graadmeter voor de gezondheid van een ecosysteem. Waar cicaden volop zingen, is het doorgaans warm, droog en vol met oude bomen waarop ze kunnen leven en paren. De larven leven soms jarenlang onder de grond voordat ze als volwassen insect tevoorschijn komen. Sommige soorten, zoals de beroemde zeventienjarige cicade uit Noord-Amerika, komen allemaal tegelijk naar boven na precies zeventien jaar. Die gesynchroniseerde massale opkomst zorgt voor een enorme uitbarsting van geluid die weken aanhoudt. Dat is geen toeval: door zo massaal tegelijk tevoorschijn te komen, zijn er te veel individuen voor roofdieren om op te eten, wat de overlevingskans van de soort vergroot. Het gezang is dan ook geen willekeurig bijproduct, maar een fijn afgestemd onderdeel van de levensstrategie van dit opmerkelijke insect.
Veelgestelde vragen
Kunnen cicadegeluiden schadelijk zijn voor het gehoor?
Op korte afstand kunnen de geluiden van cicaden inderdaad een geluidssterkte bereiken van meer dan 100 decibel. Langdurige blootstelling aan zulke niveaus kan in theorie het gehoor belasten. In de praktijk bewegen mensen zich echter weg of is de afstand groot genoeg om schade te voorkomen.
Zingen cicaden de hele dag door?
Cicaden zingen het meest actief overdag wanneer de temperatuur hoog is. Op de warmste uren van de dag is het gezang het luidst. Bij lagere temperaturen, zoals vroeg in de ochtend of na zonsondergang, worden cicaden stiller en houden ze hun zang grotendeels in.
Komen cicaden ook in Nederland voor?
In Nederland leven geen cicaden die het bekende luid zomerse geluid maken. Het klimaat is te koel en wisselvallig voor de soorten die rond de Middellandse Zee voorkomen. Er leven wel kleine, nauwelijks hoorbare cicadesoorten in Nederland, maar die vallen bij de meeste mensen volledig onder de radar.
Hoe lang zingt een cicade?
Een volwassen cicade leeft slechts enkele weken tot een paar maanden. In die korte tijd zingt het mannetje zo veel mogelijk om een vrouwtje te vinden. De larven leven veel langer, soms meerdere jaren onder de grond, maar die maken geen hoorbaar geluid.
