Libellensoorten zijn er in veel meer verscheidenheid dan de meeste mensen denken. In België en Nederland zijn meer dan vijftig soorten waargenomen, verdeeld over twee grote groepen: de echte libellen en de juffers. Ze vliegen boven sloten, vennen, meren en beken, en toch valt het voor velen nauwelijks op hoe anders ze van elkaar zijn. Wie eenmaal leert kijken naar de verschillen, ziet een rijke wereld van vliegende jagers die al meer dan 300 miljoen jaar op aarde rondvliegen.
Echte libellen en juffers: de twee hoofdgroepen
De bekendste onderverdeling bij libellen is die tussen echte libellen en juffers. Echte libellen zijn stevig gebouwd en houden hun vleugels zijwaarts uitgespreid als ze zitten. Juffers zijn slanker en leggen hun vleugels langs het lichaam als ze in rust zijn. Dit verschil is goed te zien in het veld en helpt enorm bij het determineren. Binnen de echte libellen vallen bekende families op zoals de glazenmakers, de korenbouten en de heidelibellen. De glazenmakers zijn grote, slanke vliegers die zelden stilzitten. De korenbouten en heidelibellen zijn compacter en zitten vaker op een uitkijkpost. Bij de juffers zijn de beekjuffers een opvallende groep: de mannetjes hebben gekleurde vleugels en fladderen graag langs schaduwrijke beekjes.
Opvallende soorten die je in Nederland tegenkomt
Eén van de meest herkenbare libellen in Nederland is de grote keizerlibel. Dit is een echte glazenmaker met een opvallend blauwgroen lichaam en een lengte van bijna acht centimeter. Mannetjes bewaken hun territorium boven grote waterpartijen en zijn moeilijk te missen. Een stuk kleiner, maar minstens zo bijzonder, is de vuurlibel. De mannetjes zijn felrood gekleurd, terwijl vrouwtjes geelbruin zijn. Deze soort houdt van stilstaand, warm water en is de afgelopen decennia sterk toegenomen in Nederland. Een andere bekende verschijning is de blauwe glazenmaker, die tot ver in het najaar actief blijft en daarom ook weleens de herfstlibel wordt genoemd. Verrassend genoeg zijn er ook zeldzame soorten zoals de bronlibel, die alleen voorkomt bij schone, kalkrijke bronnen en beken in Zuid-Limburg.
Wat libellen nodig hebben om te overleven
Libellen zijn gebonden aan water, maar niet zomaar aan elk type water. Elke soort stelt andere eisen aan de kwaliteit, de temperatuur en de oeverbegroeiing van het water waar ze zich voortplanten. De larven leven soms jaren onder water voordat ze uitvliegen als volwassen insect. Schoon water zonder te veel voedingsstoffen trekt andere soorten aan dan voedselrijk water. Vennen en hoogveengebieden herbergen soorten die elders in Nederland nauwelijks worden gezien, zoals de venwitsnuitlibel en de noordse witsnuitlibel. Agrarisch gebruik van de omgeving, verdroging van natuurgebieden en het dempen van sloten hebben veel leefgebieden aangetast. Toch laten sommige soorten een herstel zien nu er meer aandacht is voor natuurvriendelijk waterbeheer en de aanleg van natuurvriendelijke oevers.
Libellen waarnemen en determineren in het veld
Het determineren van libellen vraagt wat oefening, maar is goed te leren. Een verrekijker met korte minimale afstand is een handig hulpmiddel, want veel soorten laten zich niet van dichtbij benaderen. Kenmerken waar je op let zijn de kleur en het patroon op het achterlijf, de vorm van de vleugels, de grootte van het dier en de omgeving waar het vliegt. Sommige soorten zijn makkelijk te herkennen, zoals de grote keizerlibel of de vuurlibel. Andere soorten, zoals verschillende heidelibellen, lijken sterk op elkaar en vragen meer aandacht voor details. Fotograferen helpt om thuis rustig te vergelijken. In Nederland zijn meerdere determinatieboeken beschikbaar die specifiek gericht zijn op inheemse odonaten, zoals libellen ook wel worden aangeduid in de wetenschappelijke wereld. Wie systematisch waarnemingen bijhoudt en doorgeeft aan natuurorganisaties, draagt bij aan het inzicht in de verspreiding van deze dieren.
Veelgestelde vragen
Hoeveel libellensoorten leven er in Nederland?
In Nederland zijn ongeveer 45 soorten echte libellen waargenomen. Als je daar de juffers bij optelt, kom je op een hoger totaal. Niet alle soorten zijn overal te vinden: sommige zijn zeldzaam en gebonden aan specifieke watertypen.
Wat is het verschil tussen een libel en een juffer?
Het verschil tussen een libel en een juffer is goed te zien als het dier stil zit. Echte libellen spreiden hun vleugels zijwaarts uit. Juffers vouwen hun vleugels samen langs het lichaam. Juffers zijn ook slanker gebouwd dan echte libellen.
In welk seizoen zijn libellen actief?
De meeste libellen zijn actief van mei tot en met september. Sommige soorten, zoals de blauwe glazenmaker, vliegen door tot in oktober of zelfs november. De eerste soorten verschijnen al vroeg in het voorjaar, afhankelijk van de temperatuur.
Zijn alle libellen in Nederland beschermd?
In Nederland zijn alle inheemse libellen beschermd onder de Wet natuurbescherming. Het is verboden ze opzettelijk te vangen, te doden of hun leefgebied te beschadigen. Sommige soorten staan ook op de Rode Lijst omdat ze zeldzaam of bedreigd zijn.
Wat eten libellen?
Libellen zijn roofdieren. Zowel de larven onder water als de volwassen dieren in de lucht jagen op andere insecten. Volwassen libellen vangen hun prooi tijdens de vlucht, met een succespercentage dat hoger ligt dan bij bijna elk ander roofdier in de natuur.
