Honingbijen zijn veel meer dan insecten die honing maken. Ze werken samen in grote groepen, passen zich aan hun omgeving aan en spelen een grote rol in de natuur. Toch weten veel mensen weinig over hoe deze bijzondere insecten echt leven. Dat is jammer, want hun wereld is fascinerend.
Het leven in een bijenvolk
Een bijenvolk bestaat uit tienduizenden individuen die samen één geheel vormen. In het midden van dit volk leeft de koningin. Zij is de enige bij die eitjes legt. Alle andere vrouwelijke bijen zijn werksters. Zij verzamelen nectar, zorgen voor de larven en beschermen de kast. De mannelijke bijen heten darren. Hun enige taak is het bevruchten van een nieuwe koningin. Als dat klaar is, of als de winter nadert, worden ze uit de kast gezet. De werksters regelen alles en communiceren met elkaar via een soort dans. Zo vertellen ze waar de mooiste bloemen staan. Dit systeem werkt al miljoenen jaren en is nog steeds indrukwekkend om te zien.
Van bloem tot pot: hoe honing ontstaat
Honing begint bij nectar, een zoete vloeistof in bloemen. Een bij zuigt die nectar op en bergt het op in een speciaal deel van haar lichaam, de honingmaag. Terug in de kast geeft ze de nectar door aan andere werksters. Die voegen er enzymen aan toe en verdelen de vloeistof over kleine wascelletjes. Daarna waaieren ze de nectar droog met hun vleugels. Als bijna al het water verdampt is, is de honing klaar. De bijen sluiten de cel af met een laagje bijenwas. Eén bij maakt in haar hele leven maar ongeveer een twaalfde theelepel honing. Dat klinkt weinig, maar samen zorgt een volk voor meerdere kilo’s per seizoen.
Bijen in het wild en in de tuin
Niet alle bijen leven in een houten bijenkast bij een imker. Wilde bijen zoeken holle bomen, spleten in rotsen of ruimtes onder de grond op. De inheemse zwarte bij, ook wel de Europese donkere bij genoemd, was vroeger de meest voorkomende soort in Nederland en België. Door de import van andere bijenrassen is die populatie sterk gekrompen. Wetenschappers pleiten er steeds vaker voor om juist deze inheemse bijen te beschermen en te houden. Ze zijn beter aangepast aan het lokale klimaat en hebben minder last van bepaalde ziektes. Wie bijen in de tuin wil houden, kan dat in veel gevallen gewoon doen, maar het vraagt voorbereiding. Een bijenvolk kan onverwacht gedrag vertonen en voor overlast zorgen bij buren. Goed nadenken en je goed voorbereiden is daarom slim voor iedereen die ermee begint.
Waarom bijen zo belangrijk zijn voor de natuur
Zonder bestuiving door insecten zouden veel planten geen vruchten of zaden kunnen vormen. Bijen spelen daarin een grote rol. Terwijl een bij nectar verzamelt, pakt ze stuifmeel mee op haar lijf. Dat stuifmeel brengt ze over naar de volgende bloem. Zo helpt ze planten zich voort te planten. Dit geldt voor wilde planten en voor gewassen zoals appels, aardbeien en amandelen. Wetenschappers schatten dat een groot deel van ons voedsel afhankelijk is van insectenbestuiving. Tegelijk staan veel bijenvolken onder druk door pesticiden, het verlies van bloeiende planten en ziektes zoals de varroamijt. Meer aandacht voor groen in steden, minder gebruik van giftige middelen in de tuin en meer variatie in planten helpen de bijenpopulatie te ondersteunen.
Veelgestelde vragen over honingbijen
Kunnen honingbijen maar één keer steken?
Een honingbij kan inderdaad maar één keer steken als ze een mens of dier met een dikke huid prikt. De angel raakt dan klem en de bij sterft daarna. Bij andere insecten of dunne huid kan de angel wél worden teruggetrokken. Darren en koninginnen kunnen vaker steken, maar koninginnen gebruiken hun angel bijna nooit buiten de kast.
Hoe oud wordt een honingbij?
Een werkster leeft in de zomer maar vier tot zes weken. Ze werkt zo hard dat ze letterlijk verslijt. Bijen die in de herfst geboren worden, leven soms tot het voorjaar. Dat zijn de winterbijen die het volk door de koude maanden heen helpen. Een koningin kan drie tot vijf jaar oud worden.
Wat is het verschil tussen een honingbij en een hommel?
Honingbijen en hommels zijn allebei bestuivende insecten, maar ze leven anders. Honingbijen wonen in grote volken en slaan honing op voor de winter. Hommels leven in kleinere groepen en sterven bijna volledig uit als de winter begint. Alleen een bevruchte koningin overwintert en begint in het voorjaar een nieuw volk.
Mag je zomaar een bijenvolk in je tuin plaatsen?
In Nederland en België is het houden van bijen in principe toegestaan, maar er zijn wel regels en aandachtspunten. Zo is het verstandig om je buren te informeren en na te gaan of er voldoende ruimte en bloemen in de buurt zijn. In sommige gemeenten gelden extra regels. Aanmelden bij een imkersvereniging en een cursus volgen is een goede manier om goed voorbereid te beginnen.
