Een sprinkhaan plaag is een van de verwoestendste natuurverschijnselen op aarde. In een paar dagen tijd kan een zwerm van miljarden sprinkhanen een heel landschap kaalvreten. Gewassen, gras, bladeren: niets blijft over. Dit klinkt als een verhaal uit een ver verleden, maar sprinkhanenzwermen zijn ook in onze tijd een serieus probleem. Zeker in Afrika en het Midden-Oosten zorgen ze regelmatig voor hongersnood en grote schade aan de landbouw.
Hoe een zwerm van miljarden ontstaat
Sprinkhanen leven normaal gesproken als solitaire dieren. Ze vermijden elkaar en doen weinig schade. Maar bij bepaalde weersomstandigheden verandert dat volledig. Na een natte periode met veel plantengroei kunnen sprinkhanen zich razendsnel voortplanten. De populatie groeit zo snel dat de dieren dicht op elkaar komen te leven. Door die drukte verandert hun gedrag, hun kleur en zelfs hun lichaamsbouw. Ze worden snel, hongerig en trekken samen op in enorme groepen. Zo ontstaat een zwerm die tienduizenden vierkante kilometers kan beslaan. Eén zo’n zwerm telt soms wel 150 miljard dieren en kan op één dag 35.000 mensen van voedsel eten.
De schade die een zwerm aanricht
Zodra een zwerm neerdalend op een veld of akker, is de schade razendsnel aangericht. Sprinkhanen vreten alles op wat groen is: maïs, tarwe, groenten en fruitbomen. Een grote zwerm kan in één dag de oogst van duizenden boeren volledig vernietigen. In landen als Ethiopië, Kenia en Somalië heeft een plaag de afgelopen jaren gezorgd voor ernstige voedseltekorten. Maar ook in Pakistan, India en Jemen werden oogsten verwoest. De economische schade loopt dan snel in de honderden miljoenen euro’s. Voor kleine boeren, die al weinig hebben, betekent dit vaak dat ze hun gezin niet kunnen voeden.
Bestrijding is een enorme uitdaging
Het bestrijden van een zwerm is geen eenvoudige taak. Pesticiden zijn op dit moment het enige middel dat echt werkt op grote schaal. Vliegtuigen en helikopters sproeien de middelen over grote gebieden uit. Om een plaag echt te stoppen, moet je 90 tot 95 procent van de populatie doden. Dat vraagt om snelle actie, veel vliegtuigen en een goede samenwerking tussen landen. Juist dat laatste is lastig, want sprinkhanen trekken van land naar land zonder zich iets aan te trekken van grenzen. Vroegtijdige signalering is daardoor minstens zo belangrijk als de bestrijding zelf. Met satellieten en weersmodellen proberen wetenschappers nu beter te voorspellen waar en wanneer een zwerm kan ontstaan, zodat je eerder kunt ingrijpen.
Wat de toekomst brengt
Klimaatverandering maakt de situatie mogelijk ingewikkelder. Door veranderende regenpatronen en hogere temperaturen kunnen de omstandigheden voor sprinkhanenplagen vaker voorkomen. Onderzoekers zoeken naar nieuwe methoden naast pesticiden, zoals biologische bestrijding met schimmels die sprinkhanen ziek maken. Ook drones worden steeds vaker ingezet om sneller en gerichter te sproeien. Tegelijkertijd kijken sommige wetenschappers naar de rol van sprinkhanen als voedsel voor mensen. In delen van Afrika en Azië worden ze al gegeten als eiwitrijke snack. Of dat op grote schaal een oplossing kan zijn voor de voedseltekorten die een plaag veroorzaakt, is nog onzeker. Wat zeker is, dat sprinkhanenzwermen een onderwerp blijven dat de wereld niet kan negeren.
Veelgestelde vragen
Hoe snel kan een sprinkhanenzwerm zich verplaatsen?
Een zwerm kan dagelijks 100 tot 200 kilometer afleggen, afhankelijk van de wind. Ze laten zich mee voeren door de lucht en kunnen zo in korte tijd enorme afstanden overbruggen. Dit maakt het extra lastig om een naderende zwerm tijdig te stoppen.
Komen sprinkhanenplagen ook in Europa voor?
Sprinkhanenplagen zoals die in Afrika komen in Europa nauwelijks voor. In sommige delen van Zuid-Europa, zoals Spanje en de Balkan, zijn er wel kleinere uitbraken van bepaalde sprinkhaansoorten. Die richten lokaal schade aan, maar zijn niet te vergelijken met de massale zwermen in Afrika en Azië.
Waarom is een sprinkhanenplaag zo moeilijk van tevoren te voorspellen?
Een plaag is moeilijk te voorspellen omdat de omslag van solitair naar groepsgedrag snel gaat en afhangt van veel factoren tegelijk, zoals neerslag, temperatuur en de beschikbaarheid van voedsel. Wetenschappers gebruiken satellieten en weersdata om risicozones in kaart te brengen, maar een exacte voorspelling blijft lastig.
Hoelang duurt een sprinkhanenplaag gemiddeld?
Een plaag kan weken tot maanden duren. Zolang er genoeg voedsel en gunstige weersomstandigheden zijn, blijft de zwerm actief. Na een droge periode of als het voedsel op is, sterft een groot deel van de populatie af en vermindert de plaag vanzelf.
