Een sprinkhanenplaag bestrijden is een van de lastigste uitdagingen in de landbouw. Pesticiden zijn vooralsnog het enige middel dat echt werkt, maar zelfs dan moet je 90 tot 95 procent van de populatie doden om een plaag succesvol in te dammen. Dat maakt de aanpak niet alleen technisch ingewikkeld, maar ook een enorme logistieke opgave.
Waarom zijn sprinkhanen zo moeilijk te bestrijden?
Sprinkhanen zijn in hun eentje onschuldig. Het gevaar begint wanneer ze samenkomen in grote zwermen. Dat gebeurt door een combinatie van droogte gevolgd door veel regen: er is dan ineens veel voedsel, waardoor de populatie snel groeit. In die omstandigheden veranderen solitaire sprinkhanen van gedrag. Ze worden groepsdieren, trekken samen op en vreten alles kaal wat ze tegenkomen.
Een volwassen zwerm kan enorm groot worden en trekt met de wind mee over grote afstanden. Omdat de zwermen zich snel verplaatsen en moeilijk te voorspellen zijn, is het lastig om op het juiste moment en op de juiste plek te zijn met bestrijdingsmiddelen. Dat maakt een sprinkhanenplaag bestrijden zo ingewikkeld: de sprinkhanen wachten niet op je.
Pesticiden: het enige effectieve middel
Onderzoek van het Laboratorium voor Entomologie van Wageningen University toont aan dat pesticiden het enige middel zijn waarmee je een sprinkhanenplaag echt kunt aanpakken. Daarbij gaat het meestal om insecticiden die worden uitgespreid via vliegtuigen of speciale voertuigen. Zo kun je grote oppervlaktes behandelen in korte tijd.
De pesticiden worden bij voorkeur ingezet op jonge sprinkhanen, voordat ze volwassen zijn en vliegen. Jonge sprinkhanen, ook wel hoppers genoemd, zitten nog op de grond en zijn veel gemakkelijker te bereiken dan vliegende zwermen. Hoe eerder je ingrijpt, hoe groter de kans op succes.
Toch kleven er nadelen aan het gebruik van pesticiden. Ze zijn schadelijk voor andere insecten, waaronder bijen en andere bestuivers. Ook bestaat het risico dat ze in voedsel- en watervoorraden terechtkomen. Overheden en hulporganisaties zoeken daarom naar manieren om de inzet zo gericht mogelijk te houden.
Wat zijn de alternatieven voor pesticiden?
Naast pesticiden wordt er onderzoek gedaan naar biologische bestrijdingsmethoden. Eén veelbelovende optie is het gebruik van een schimmel die specifiek sprinkhanen aanvalt, zonder schadelijk te zijn voor andere dieren. Deze schimmel, bekend als Metarhizium acridum, is goedgekeurd voor gebruik in de landbouw en wordt in sommige regio’s al ingezet als aanvulling op chemische bestrijding.
Verder spelen natuurlijke vijanden een rol, zoals vogels en reptielen die sprinkhanen eten. Maar bij een grote plaag zijn die verre van voldoende. Lokale bevolking verzamelt in sommige gebieden ook sprinkhanen als voedsel, wat een kleine bijdrage levert aan de bestrijding én aan voedselzekerheid.
De logistiek: het grootste obstakel
Zelfs als je de juiste middelen hebt, blijft de uitvoering een enorme uitdaging. Sprinkhanenplagen spelen zich af over enorme gebieden, soms verspreid over meerdere landen. Coördinatie tussen overheden, internationale organisaties en lokale uitvoerders is noodzakelijk.
Vliegtuigen, voertuigen en bestrijdingsmiddelen moeten op het juiste moment op de juiste plek zijn. Wegen zijn in veel getroffen gebieden slecht of niet aanwezig. Bovendien veranderen de zwermen van richting, afhankelijk van wind en weer. Al die factoren samen maken van een sprinkhanenplaag bestrijden wat experts omschrijven als een logistieke nachtmerrie.
Zo wordt een plaag in de praktijk aangepakt
- Monitor vroeg: satellietbeelden en weersdata helpen bij het voorspellen waar zwermen zich vormen.
- Grijp in bij jonge sprinkhanen: behandel hoppers op de grond, voordat ze volwassen zijn en wegvliegen.
- Zet vliegtuigen en voertuigen in voor bespuiting van grote gebieden met goedgekeurde insecticiden.
- Gebruik biologische middelen zoals Metarhizium acridum als aanvulling, waar beschikbaar.
- Coördineer met buurlanden: zwermen trekken over grenzen, dus internationale samenwerking is onmisbaar.
- Bescherm voedselvoorraden van boeren tijdens en na een plaag om een voedselcrisis te voorkomen.
Wat kun je doen als je zelf last hebt van sprinkhanen?
In Nederland en andere West-Europese landen komen grootschalige sprinkhanenplagen vrijwel niet voor. Heb je in je tuin of kas last van sprinkhanen, dan gaat het meestal om kleine aantallen. In dat geval kun je sprinkhanen handmatig verwijderen of gebruikmaken van een insectennet om planten te beschermen. Biologische bestrijdingsmiddelen op basis van schimmels of nematoden zijn ook verkrijgbaar voor particulier gebruik en zijn minder belastend voor het milieu dan chemische middelen.
Veelgestelde vragen
Waarom moet je 90 tot 95 procent van de sprinkhanen doden om een plaag te stoppen?
Als je minder dan 90 tot 95 procent van de populatie doodt, herstelt de zwerm zich snel. Sprinkhanen vermenigvuldigen zich razendsnel, zeker onder gunstige omstandigheden. Een te kleine ingreep heeft dan weinig blijvend effect en de plaag gaat gewoon door.
Wat is Metarhizium acridum?
Metarhizium acridum is een schimmel die sprinkhanen infecteert en doodt, maar geen schadelijk effect heeft op andere insecten of dieren. Het wordt gebruikt als biologisch alternatief of aanvulling op chemische bestrijding van sprinkhanenplagen. De schimmel werkt langzamer dan pesticiden, maar is milieuvriendelijker.
Waarom worden sprinkhanenplagen in Afrika erger?
Veranderende weerspatronen spelen een grote rol. Meer extreme regenval na periodes van droogte zorgt voor snelle groei van de sprinkhaan-populatie. Ook kunnen cyclonen vochtige omstandigheden creëren in gebieden waar sprinkhanen zich normaal minder snel voortplanten, wat bijdraagt aan grotere en frequentere plagen.
Kunnen sprinkhanen ook in Nederland een plaag vormen?
Een grootschalige sprinkhanenplaag zoals in Afrika of het Midden-Oosten komt in Nederland niet voor. Het klimaat is hier minder geschikt voor de treksprinkhaan die verantwoordelijk is voor de meeste grote plagen. Kleine aantallen sprinkhanen in de tuin of kas zijn mogelijk, maar die zijn met eenvoudige middelen goed te beheersen.
